Gdzieś pod Ostrowcem Świętokrzyskim osiemdziesięcioletnia kobieta przygotowuje pogrzeb. Niedawno żegnała troje najbliższych: ojca, matkę i siostrę swojego wnuka. Zastrzelił ich on sam, 7 listopada, zanim wsiadł do samochodu, przyjechał do Krakowa, wjechał na Rynek Główny i zaczął strzelać do przypadkowych ludzi. Teraz ta sama kobieta zgłosiła się do prokuratury po jego ciało. Według Radia Eska chce go pochować razem z jego ciotką. Rodzina nie wie jeszcze, czy na nagrobku będzie nazwisko.

Nie potrafię sobie wyobrazić, co ona czuje. Nikt z nas nie potrafi. I właśnie dlatego chcę o tym napisać.

Najpierw ofiary

Zacznę od rzeczy, która nie podlega dyskusji. Michał O. zabił sześć osób na Rynku i troje we własnym domu. Kilkanaście zranił, w tym dwóch policjantów, którzy stanęli mu na drodze. Nic, co napiszę niżej, nie zmienia tego, kto jest tu ofiarą, a kto sprawcą. Pamięć o tych, którzy zginęli, opieka nad rannymi i ich rodzinami, pytania o to, jak do tego doszło i czy dało się temu zapobiec, są ważniejsze niż los jednego ciała w prosektorium. Jeśli ktokolwiek przeczyta ten tekst jako obronę zamachowca, to przeczyta go źle.

Ale ten tekst nie jest o nim. Jest o tym, jak się zachowaliśmy.

Awantura, której nie musiało być

W poniedziałek 16 listopada prezydent Łukasz Gibała zapowiedział, że jeśli rodzina nie odbierze ciała, będzie wnioskował, by miasto nie organizowało pogrzebu, tylko przekazało zwłoki na cele naukowe, do Collegium Medicum UJ. Prawo mówi wprost, że gdy nikt z bliskich nie pochowa zmarłego, robi to gmina. To nie jest przywilej dla zasłużonych. To obowiązek wobec każdego, także wobec bezdomnego, którego nikt nie odwiedzał, i wobec samobójcy, od którego odwróciła się rodzina.

Rozumiem gniew. Sam go czuję. Rozumiem, że żaden mieszkaniec Krakowa nie chce, by z jego podatków ktokolwiek urządzał temu człowiekowi pogrzeb. Tyle że gminny pochówek nie jest uroczystością. To trumna, kawałek ziemi, czasem tabliczka z numerem. Bez mów, bez kwiatów, bez kamer. Można to było zrobić po cichu, tak jak robi się to co roku z setkami zmarłych, o których nikt nie pyta. Nikt by o tym nie usłyszał.

Zamiast tego usłyszeli wszyscy. Na konferencji prasowej, w nagłówkach, w komentarzach pod nimi. Ciało zamachowca stało się rekwizytem w sporze, który wcale nie dotyczył jego, tylko nas: kto mocniej pokaże, że jest po stronie ofiar. Katedra Anatomii, która miała to ciało przyjąć, zaznaczyła zresztą, że może odmówić przyjęcia zwłok po sekcji, a to ciało sekcję przeszło. Ostatecznie zgłosiła się babcia i problem rozwiązał się sam. Tylko że niesmak został.

Kreon, Antygona i my

Ten spór ma dwa i pół tysiąca lat. W „Antygonie” Sofoklesa władca Teb Kreon zakazuje pochówku Polinejkesa, który najechał własne miasto. Chce, żeby jego ciało zjadły psy i ptaki, bo zdrajca nie zasługuje na grób. Antygona, siostra zabitego, łamie zakaz i sypie na brata garść ziemi. Płaci za to życiem. Sofokles nie pisze tej tragedii po to, żebyśmy przyznali rację Kreonowi. Pisze ją po to, żebyśmy zobaczyli, jak gniew władzy, nawet słuszny, zamienia się w pychę i niszczy wszystkich dookoła.

Jeszcze starsza jest scena z „Iliady”. Achilles, który zabił Hektora i włóczył jego ciało za rydwanem, w końcu oddaje je ojcu, staremu Priamowi. Dwaj wrogowie płaczą razem w namiocie, każdy nad swoją stratą. Homer kończy całą wojenną epopeję nie zwycięstwem, tylko pogrzebem przeciwnika. Grecy wiedzieli coś, o czym my łatwo zapominamy: sposób, w jaki traktujemy zmarłych, nie mówi nic o zmarłych. Mówi o żywych.

Filozofowie od Kanta po współczesnych etyków powtarzają to samo innymi słowami. Godności człowieka nie da się zarobić dobrym zachowaniem ani stracić złym. Nie przyznaje jej urząd i nie odbiera jej rada miasta. Zbrodnia odbiera sprawcy wiele: wolność, dobre imię, miejsce wśród ludzi. Ale nie odbiera mu tego, że był człowiekiem. Kiedy próbujemy to zrobić, sami tracimy kawałek swojego człowieczeństwa. Tomasz Terlikowski nazwał to w „Rzeczpospolitej” symboliczną zemstą na zmarłym. Trudno się z nim nie zgodzić.

Sprawiedliwość jest dla żywych

Zemsta na martwym jest najłatwiejszą zemstą, jaka istnieje. Nie wymaga odwagi, bo on już się nie obroni. Nie wymaga pieniędzy, bo kosztuje tylko kilka zdań. Nie wymaga też niczego zmieniać. Tymczasem sprawiedliwość, jakiej Kraków potrzebuje po 7 listopada, jest zupełnie gdzie indziej. W pomocy dla rodzin zabitych i rannych. W wyjaśnieniu, czy to prawda, że policjanci, którzy go zatrzymali, mieli kamizelki kupione za własne pieniądze. W tym, czy ktoś mógł zauważyć wcześniej, że młody człowiek z bronią zmierza ku katastrofie. W zaporach wokół Rynku, w szkoleniach, w psychologach dla świadków. To jest trudne, drogie i nudne. Dlatego tak łatwo zamienić to na gest nad trumną.

Babcia

Wracam do kobiety spod Ostrowca. Nie wiem, czy jest wierząca, czy będzie się modlić, czy postawi nazwisko na grobie. Wiem tylko, że robi coś, na co większość z nas by się nie zdobyła: grzebie wnuka, który zabił jej najbliższych. Nie usprawiedliwia go. Po prostu nie zostawia go samego. Jeśli szukamy w tej historii kogoś, od kogo możemy się czegoś nauczyć, to właśnie ona jest tą osobą. Nie politycy, nie komentatorzy, nie my, piszący w internecie, że „nie zasługuje”.

Człowiek jest najlepszy wtedy, kiedy zostaje człowiekiem, także tam, gdzie byłoby łatwiej przestać nim być. Zachowujmy się jak ludzie. Nie dla niego. Dla siebie, i dla tych, których straciliśmy, bo oni zasługują na miasto, które nie odpowiada na barbarzyństwo małością.

Tekst jest felietonem i wyraża opinię autora. Fakty: komunikat Prokuratury Krajowej z 17 listopada 2026 r. (zgłoszenie osoby najbliższej po ciało sprawcy), TVP Info i Radio Eska (babcia i ciotka sprawcy, pogrzeb w rejonie Ostrowca Świętokrzyskiego), wypowiedź prezydenta Krakowa z 16 listopada (wniosek o przekazanie ciała na cele naukowe), stanowisko Katedry Anatomii CM UJ, ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych (obowiązek pochówku przez gminę); Tomasz Terlikowski, „Rzeczpospolita”, komentarz o sporze o pochówek zamachowca z Krakowa.